Fundusze Inwestycyjne Zamknięte (FIZ) jako Narzędzie Optymalizacji Podatkowej

W dzisiejszych czasach, kiedy marże i zyski operacyjne podlegają presji, firmy poszukują alternatywnych instrumentów zwiększania konkurencyjności. Jednym z nich staje się optymalizacja podatkowa, która – choć pozornie niezwiązana z głównym nurtem biznesu – może znacząco wpłynąć na wyniki finansowe przedsiębiorstwa.

W niniejszym artykule skupimy się na specyficznym obszarze optymalizacji podatkowej, jakim są struktury wykorzystujące fundusze inwestycyjne zamknięte (FIZ). Rozwiązanie to oferuje możliwości optymalizacji nie tylko w kontekście konkretnych transakcji, ale również w codziennej działalności operacyjnej przedsiębiorstw z różnych branż. Szczególnie atrakcyjne korzyści mogą osiągnąć inwestorzy z sektora budowlanego, który do niedawna charakteryzował się wysokimi stopami zwrotu z inwestycji, a co za tym idzie – (patrz: tabela poniżej) potencjalnie dużymi dochodami podlegającymi opodatkowaniu.

Rosnąca popularność funduszy inwestycyjnych zamkniętych (FIZ) w Polsce nie jest przypadkowa. Przedsiębiorcy coraz częściej dostrzegają w nich efektywne narzędzie optymalizacji podatkowej. Kluczowym aspektem jest zwolnienie FIZ z podatku dochodowego od osób prawnych, pod warunkiem, że fundusze te działają zgodnie z ustawą o funduszach inwestycyjnych. To zwolnienie umożliwia FIZ reinwestowanie całości wygenerowanych zysków bez konieczności odprowadzania 19%-procentowego podatku dochodowego. Jednak zwolnienie z podatku to dopiero początek – rzeczywiste korzyści podatkowe kryją się w dalszych aspektach funkcjonowania tych struktur.

FIZ są osobami prawnymi, tworzonymi i zarządzanymi przez TFI po uzyskaniu zgody Komisji Nadzoru Finansowego. Działalność FIZ podlega pewnym ograniczeniom w zakresie portfela inwestycyjnego, co determinuje ich zastosowanie w strukturach optymalizacyjnych:

1. Wyłącznym przedmiotem działalności FIZ jest inwestowanie środków pieniężnych w papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe. (kluczowe ograniczenie)
2. FIZ mogą nabywać akcje spółek akcyjnych oraz udziały w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością, ale nie mogą posiadać udziałów kapitałowych w spółkach osobowych.
3. Papiery wartościowe i udziały jednego podmiotu nie mogą przekroczyć 20% aktywów FIZ.
4. FIZ mogą nabywać nieruchomości o uregulowanym stanie prawnym, nieobciążone i niewchodzące w skład masy egzekucyjnej, przy czym liczba nabytych nieruchomości (lub praw użytkowania wieczystego) nie może być mniejsza niż cztery. Na pojedynczą nieruchomość FIZ nie może przeznaczyć więcej niż 25% wartości aktywów. (ograniczenia dla inwestycji w nieruchomości)

Uwaga: Warto podkreślić, że powyższe ograniczenia mają kluczowe znaczenie przy projektowaniu struktur optymalizacyjnych z wykorzystaniem FIZ.

Uczestnikami FIZ stają się inwestorzy, którzy nabyli certyfikaty inwestycyjne emitowane przez FIZ. Mogą to być osoby fizyczne, prawne oraz jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Elastyczność w zakresie typów inwestorów jest dodatkowym atutem FIZ.

Sam FIZ, pomimo zwolnienia z podatku, nie stanowi jeszcze kompletnej struktury optymalizacyjnej. Opłacenie certyfikatów inwestycyjnych, ich późniejsze zbycie lub umorzenie nadal mogą generować zobowiązania podatkowe. Jednak FIZ, jako podmiot zwolniony z podatku dochodowego, doskonale sprawdza się jako wspólnik spółki osobowej. Choć nie może posiadać w niej udziałów kapitałowych, może nabywać papiery wartościowe. W tym kontekście kluczową rolę odgrywa spółka komandytowo-akcyjna (SKA) – szczególny rodzaj spółki osobowej, która ma możliwość emisji akcji.

Struktura opiera się na połączeniu SKA i FIZ. SKA składa się z co najmniej dwóch wspólników: komplementariusza (odpowiadającego za zobowiązania spółki bez ograniczeń) i akcjonariusza (nieodpowiadającego za zobowiązania). Zazwyczaj akcjonariuszem staje się FIZ, natomiast komplementariuszem – spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z minimalnym kapitałem zakładowym, co ma na celu ograniczenie potencjalnej odpowiedzialności.

Włączenie SKA do struktury podatkowej, poprzez objęcie akcji SKA przez FIZ, pozwala na uniknięcie opodatkowania bieżącej działalności operacyjnej (np. w sektorze budowlanym czy deweloperskim). Spółka komandytowo-akcyjna jest bowiem transparentna podatkowo – nie jest podatnikiem podatków dochodowych. Przychody i koszty SKA przypisywane są bezpośrednio jej wspólnikom. W sytuacji, gdy jednym ze wspólników jest FIZ, dochody z działalności operacyjnej, przypadające na udział FIZ, nie są opodatkowane ani na poziomie SKA, ani na poziomie FIZ.

Po transferze dochodu z działalności operacyjnej SKA do FIZ, kolejnym krokiem jest przekazanie go ostatecznemu beneficjentowi – uczestnikowi FIZ. Należy podkreślić, że uczestnicy FIZ nie uzyskują bezpośrednich dochodów z działalności FIZ. Ich dochodem jest różnica między przychodem ze zbycia lub umorzenia certyfikatów inwestycyjnych a kosztem ich nabycia. Dochód ten podlega 19%-procentowemu podatkowi dochodowemu, ale dopiero w momencie zbycia lub umorzenia certyfikatów. Optymalizacja podatkowa na tym etapie jest możliwa poprzez wykorzystanie jako uczestników FIZ spółek celowych z siedzibą w krajach, gdzie dochody z zysków kapitałowych są opodatkowane korzystniej niż w Polsce, lub nie są opodatkowane wcale. Przy odpowiedniej konstrukcji struktury, można osiągnąć następujące korzyści:

• Dochód SKA z działalności operacyjnej nie podlega opodatkowaniu na poziomie SKA.
• Dochód otrzymany przez FIZ nie podlega opodatkowaniu na poziomie FIZ. (kluczowe zwolnienie)
• Dochód uczestnika FIZ ze zbycia lub umorzenia certyfikatów inwestycyjnych potencjalnie może zostać zoptymalizowany na poziomie uczestnika FIZ.

W rezultacie, struktura taka może być neutralna podatkowo, a ewentualne koszty opodatkowania mogą być ograniczone do kosztów założenia i funkcjonowania struktury, w dużej mierze związanych z FIZ.

Wdrożenie struktury opartej na FIZ wymaga czasu i często wiąże się z przekształceniami kapitałowymi. Z uwagi na ograniczenie dotyczące udziału FIZ w jednym podmiocie (maksymalnie 20% aktywów FIZ w SKA), często powoływanych jest kilka odrębnych SKA (np. co najmniej 5). Implementacja poszczególnych etapów może wiązać się z ryzykiem podatkowym, jednak rozsądne podejście i staranne planowanie powinny je zminimalizować.

Struktury z FIZ mogą być szczególnie atrakcyjne dla inwestorów zagranicznych. W Polsce istnieją ograniczenia dotyczące nabywania nieruchomości przez cudzoziemców, związane m.in. z koniecznością uzyskania zezwolenia MSWiA. Dotyczą one określonych inwestorów (spoza EOG) i typów nieruchomości (rolnych, leśnych, tzw. drugich domów). Jednak FIZ, na gruncie przepisów o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców, traktowane są preferencyjnie. Nie obowiązuje ich wymóg uzyskiwania zezwolenia MSWiA, ponieważ ustawa o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców nie ma zastosowania do FIZ.

Kolejnym aspektem interesującym inwestorów zagranicznych są zmiany w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych, mające na celu dostosowanie polskich przepisów do prawa wspólnotowego. Nowelizacja ta, będąca odpowiedzią na postępowanie Komisji Europejskiej z 2007 r. (dotyczące dyskryminacji zagranicznych funduszy inwestycyjnych poprzez ich opodatkowanie w Polsce, w przeciwieństwie do zwolnionych z podatku polskich FIZ), wprowadziła zwolnienie z podatku dochodowego dla instytucji wspólnego inwestowania z siedzibą w krajach UE lub EOG, spełniających określone kryteria. To otwiera pole do konkurencji dla polskich TFI.

Wdrożenie i prowadzenie struktury opartej na FIZ wiąże się z kosztami, dlatego efekt skali jest kluczowy – korzyści powinny przewyższyć wydatki. FIZ są rekomendowane przy wartości aktywów funduszu rzędu kilkudziesięciu milionów złotych. W przypadku mniejszych przedsięwzięć można rozważyć struktury oparte np. na spółkach osobowych, umożliwiające urealnienie wartości majątku dla celów amortyzacji podatkowej. Inwestorzy z branży budowlanej mogą także analizować restrukturyzacje kapitałowe i struktury holdingowe z wykorzystaniem spółek zagranicznych z siedzibą w jurysdykcjach o preferencyjnym opodatkowaniu zysków kapitałowych. W każdym przypadku, dobrze przemyślana optymalizacja podatkowa może przynieść wymierne korzyści.

Autor: Paweł Tomczykowski, partner w Kancelarii Podatkowej Ożóg i Wspólnicy.